Capoeira
 |  |  |
Capoeira...
To taniec? Gra? Walka? A może wszystko jednocześnie? Wydaje się, że tak. I na tym polega jej bogactwo, zaskoczenie. Jest ukrytą walką, zamaskowaną w "zabawie", grą umiejętności fizycznych, męstwem, pięknem... i złośliwością. Capoeira to manifestacja kultury ludowej Brazylii, która obejmuje cechy bardzo szczególne. Mieści w sobie walkę, grę, taniec, jest praktykowana przy dźwiękach instrumentów muzycznych (berimbau, atabaque, pandeiro), klaskaniu i śpiewie. To znakomity system samoobrony i jednocześnie wychowanie fizyczne, które określa się m.in. mianem rodzaju sportu, ponieważ jest jedyną oryginalnie brazylijską i opartą na tych tradycjach kulturalnych sztuką walki.
Nie znamy dokładnego pochodzenia Capoeira. Niektórzy naukowcy wierzą, że przyszła z Afryki. Inni potwierdzają,
że została założona w Brazylii przez niewolników, którzy walczyli o wolność.
Opracowania naukowe, jak klasyczna "Capoeira Angola" - praca socjologiczno-etnograficzna z 1967 roku
autorstwa Rego - potwierdzają, że Capoeira jest pochodzenia brazylijskiego. Żaden naukowiec dotąd nie potrafił znaleźć
dowodu potwierdzającego, że Capoeira jest pochodzenia afrykańskiego.
Wiadomo, że w Afryce istniała tzw. "Gra Zebry" (N'Golo). To taniec obfity w przemoc, część rytuału przemienienia
życia dziecięcego w dorosłe. Murzyni walczyli w małym pomieszczeniu, a zwycięzca miał prawo poślubić dziewczynę z grupy,
bez potrzeby zapłaty posagu.
Niektórzy naukowcy mają pretensje o to, że przyczyną nieznalezienia dowodów rozwiązujących polemikę: czy
Capoeira jest brazylijska czy afrykańska jest fakt, że Rui Barbosa, w tym czasie minister gospodarki rządu prezydenta
Deodoro da Fonseca, rozkazał spalić wszystkie dokumenty związane z niewolnictwem w Brazylii. Mówił, że kierował się tym,
iż należało wymazać z pamięci narodu fakt, że kraj korzystał z niewolnictwa. Jednak wiemy, że istniała inna przyczyna: m.in.
możliwość uniknięcia przez panów zapłaty odszkodowania farmerom oraz wyzwolonym niewolnikom.
Murzyni przywożeni do Brazylii pochodzili ze wszystkich części Afryki, głównie z Angoli, gdzie ludzie z narodu
Bantu uznani byli za silniejszych i sprytniejszych oraz lepszych do pracy. To ci Murzyni są odpowiedzialni za pochodzenie
Capoeira i stąd nazwa: Capoeira Angola.
Capoeira jest więc sztuką walki, zakamuflowana pod postacią tańca stworzonego podczas kolonizacji Brazylii w około
XVII wieku. Ta walka została rozwinięta przez niewolników, by móc się bronić podczas ucieczki, przed porwaniem i
przemocą okrutnych "Kapitanów Lasu".
Nazwa "CAPOEIRA" wywodzi się z tego, że niewolnicy prześladowani przez "Kapitanów Lasu", uciekali do lasu i czekali na nich tam, gdzie las był rzadki, trawiasty (po portugalsku capoeira). W tym miejscu bronili się przed prześladowcami walcząc w taki sposób, że używali rąk, nóg i głowy. Prześladowcy często nie przeżywali tych ataków, a ci, którzy zdążyli uciec przed ciosami, wracali do swoich panów, którzy pytali: "gdzie są Murzyni?" Na co ci odpowiadali: "złapali nas w capoeira". Capoeira w lasach była praktykowana jako śmiertelna walka. Jednak na farmach i w gospodarstwach była praktykowana jako zwykła zabawa pozbawiona niebezpiecznych skutków, ponieważ była pod okiem panów. W tym czasie zmieniła się w taniec. Aby kamuflować walkę korzystali z ginga, czyli postawy każdego Capoeristas; z tego ruchu pochodzą wszystkie ciosy. Ten kamuflaż był podstawą do przetrwania niewolników, ponieważ Capoeira jest przede wszystkim walką i przetrwaniem.
Nazwa Capoeira Angola pojawiła się, kiedy panowie na gorącym uczynku złapali grających Murzynów. Zapytali wówczas: "co robicie?", Murzyni odpowiedzieli: "bawimy się Angolą".
Capoeira zwyciężyła przesądy i dyskryminacje.
Po masowych ucieczkach z farm, Capoeira odegrała rolę sztuki obronnej w wielkich lasach, gdzie znajdowali się "Quilombos"... Oficjalna historia Brazylii jest dumna. Niestety, kończy się jako historia z punktu widzenia dominujących klas, a nie - historia ludu. Staje się jeszcze bardziej dyskryminacyjną, kiedy dotyczy obecności Murzynów w budowie kraju. Zakończenie niewolnictwa jest dobrym przykładem na to, że historia jest tylko dla bogatych. W 1888 r. uchwalono tzw. "Złote Prawo", które zniosło niewolnicwo. Ci, którzy mieli prawo i władzę, nie interesowali się niewolnictwem i nędzą, ale uchwalając kolejne prawo doprowadzili do emigracji ludzi z całego świata. Takie postępowanie nie było niczym innym, jak traktowaniem Murzynów jako marginesu społeczeństwa. Przez to powstały dzisiejsze Favele, czyli skupiska biednych Murzynów bez pracy, której rząd nie chciał im zapewnić. Taka sytuacja wzbudzała agresję wśród Murzynów, gdyż niejednokrotnie musieli oni walczyć o przetrwanie. Przez taką sytuację, Capoeira została uznana za coś zakazanego, a wszelkie praktyki Capoeira były karane. Mimo wszystko, Capoeira przetrwała wraz ze swymi zasadami i filozofią. W tym czasie pojawili się wielcy miłośnicy Capoeira Angola, m.in. najbardziej znany Vincente Ferreira Pastinha, który wybrał Capoeira jako sposób życia, praktykując i nauczając Capoeira Angola (główny jego ośrodek mieścił się w Salwadorze w Bahia).
Dziś Capoeira cieszy się szacunkiem i uznaniem. Jej siła jest wielka, ponieważ pomimo tylu prześladowań nadal istnieje i rozpowszechnia się. Nie można naliczyć, ile klubów istnieje już w kraju i jak wiele jest ugrupowań - to dowodzi tego, że Capoeira nie zatraca swych wartości historycznych. W niektórych praktykuje się zarówno styl Angola, jak i Regional. W dobrym ośrodku Capoeira naucza się nie tylko samej Capoeira z jej ciosami, ale również muzyki, wartości historycznych, zasad, filozofii, szacunku do drugiego człowieka i kultury, gry na instrumentach...
Dziś istnieje bardzo silny ruch społeczny zrzeszający pedagogów, psychologów i profesorów, którzy wraz z autorytetami i władzą Brazylii rozwijają pracę, przyjmując Capoeira jako jedną z najbardziej adekwatnych praktyk wychowania fizycznego dla studentów i uczniów brazylijskich. Ten ruch ma na celu wprowadzenie Capoeira w halach wychowania fizycznego, w szkołach - tego, co już jest naturalne w Rio de Janeiro, Bahia i Sao Paulo.
Niezaprzeczalnym argumentem jest to, że Capoeira daje możliwość opanowania równowagi, koncentracji, refleksu i koordynacji ciała, ale kontakt z Capoeira to również zagłębianie się w historię kraju (Brazylii), co prowadzi do bardziej solidarnego i humanitarnego światopoglądu - a taki jest potrzebny w naszym zestresowanym społeczeństwie.
Capoeira Regional została założona przez Mestre Bimba (Manuel dos Reis Machado 1899-1974) znanego jako znakomitego zawodnika boksu i jednocześnie jako wspaniałego praktykanta Capoeira Angola. Mestre Bimba starał się, aby Capoeira była bardziej waleczna i zrobił to włączając do niej nowe ruchy i ciosy. Bimba skorzystał z niektórych ciosów z tzw. Batuqe - walki, która już obecnie nie istnieje, jest obfita w ciosy traumatyczne, prowadzące do utraty równowagi. Ojciec Bimby był zawodnikiem tej sztuki walki. Dużo dyskutuje się, czy Bimba skorzystał z Batuqe, czy są to ciosy z innych sztuk walki np. Luta Livre, Savate, by wzbogacić swoją Capoeira Regional. Niektórzy mistrzowie uznają taką teorię, ale nie oceniają tego jako coś negatywnego.
Capoeira Regional pojawiła się w 1930 roku. Mestre Bimba nie chciał, aby Capoeira została uznana tylko za walkę, ale stworzył też pierwszą metodę jej nauczania, tzw. "ciągłość nauczania" mającą na celu pomoc w rozwoju podstawowych ruchów Capoeira. W 1932 roku został założony przez Mestre Bimba pierwszy ośrodek Capoeira, oficjalnie zarejestrowany w Salwador pod nazwą "Centrum kultury fizycznej i Capoeira Regional w Bahia". Z najbardziej znanych pokazów Capoeira przygotowanych przez Mestre Bimba należy zapamiętać ten, który miał miejsce w 1953 roku, został zorganizowany dla prezydenta Brazylii, Getulio Vargas. Mestre Bimba usłyszał wtedy od prezydenta następujące słowa: "Capoeira to jedyny naprawdę narodowy sport".
W akademii Mestre Bimba panowała dyscyplina, determinująca trzy stopnie hierarchiczne: Początkujący, "Formado", "Formado Specjalizowany". Jednym z największych zaszczytów dla ucznia było granie Capoeira do dźwięku Iuna. Granie Iuna miało funkcję symboliczną, niejako było to promowanie różnicy pomiędzy grupą zaawansowaną a początkującą. Jedyną częścią Iuna różniącą ją od innych form gry Capoeira jest obowiązek używania jednego ciosu do końca. Był to pokaz ogromnego sprytu tych, którzy praktykowali Capoeira. Iuna towarzyszy tylko dźwięk Berimbau. Pod koniec każdej gry wszyscy uczestnicy wstawali i oklaskiwali zawodników Capoeira, którzy właśnie zakończyli grę.
W akademii Capoeira Regional Mestre Bimba istniała tablica zawierająca regulamin, składający się z 9 punktów, znany jako regulamin dyscypliny:
Pojawienie się Regional było bardzo ważnym czynnikiem pokazania Capoeira w kraju. Zmieniło to obraz walki jako atrakcji turystycznej z elementami folklorystycznymi, gdzie ważną rolę odgrywają akrobacje. Capoeira Regional dowartościowała Capoeira jako sport, potrafiła usytuować ją na poziomie, na który zasługiwała pomiędzy sportami praktykowanymi w Brazylii. Obecne uznanie, jakim cieszy się Capoeira to zasługa Mestre Bimba - jego starań, by pokazać skuteczność brazylijskiej walki.
Obecnie Capoeira Regional jest bardzo ważna dla wszystkich miłośników Capoeira, ponieważ pokazuje wszystkie możliwości choreograficzne związane ze skutecznymi technikami ciosów traumatycznych, prowadzących do utraty równowagi przeciwnika. Pomimo faktu, że większość Capoeiristas nie stara się nauczać Capoeira Regional w sposób czysty (ponieważ nie wszyscy mają dostęp do materiałów na temat pracy Mestre Bimba), istnieje zgoda co do tego, że we wspólnocie Capoeiristas podstawą jest znanie i praktykowanie wszystkich technik nauczanych przez tego mistrza. To znaczy zawsze należy definiować Capoeira jako sztukę, grę i walkę.